ទស្សនាវដ្ដីវិទ្យាសាស្ត្រថ្នាក់បណ្ឌិត នៃសាកលវិទ្យាល័យឥន្ទ្រវិជ្ជា បេក្ខជនបណ្ឌិត សំឃិន វៀន ក្រោមប្រធានបទ៖ ទិដ្ឋភាពច្បាប់ខ្មែរនាសម័យកណ្ដាល

62

ទស្សនាវដ្ដីវិទ្យាសាស្ត្រថ្នាក់បណ្ឌិត លេខ០០២ របស់បេក្ខជនបណ្ឌិត សំឃិន វៀន មហាវិទ្យាល័យនីតិសាស្ត្រ ក្រោមប្រធានបទ៖ ទិដ្ឋភាពច្បាប់ខ្មែរនាសម័យកណ្ដាល នៃសាកលវិទ្យាល័យឥន្ទ្រវិជ្ជា

១-សេចក្ដីផ្ដើម

ក្រោយសម័យចាក​ចោលរាជធានីអង្គរ សង្គមជាតិ​មួយ​នេះបានធ្លាក់ចុះជាបណ្ដើរៗ ចាប់ពីចុង​សត វត្សរ៍ទី១៤មក ពោលគឺ​នៅ​ក្នុងសម័យកណ្ដាលនេះ អ្នកសិក្សា​ស្រាវ​ជ្រាវ ទាំងឡាយបានចាត់ទុក​សម័យ​កាល​នេះ​ថា ជាដំណាក់​កាល ធា្លក់ចុះនៃអរិយធម៌អង្គរ។ មានការលើកជា​ទស្សនៈជាច្រើន ជុំវិញការធ្លាក់ចុះនៃ​អរិយ​ធម៌​អង្គរ គឺរាជា​ណាចក្រមួយដែល ធ្លាប់មានកិត្យានុភាពល្បីល្បាញ​ផង​ដែរ​ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រមនុស្សជាតិមួយនេះ។ ទោះ​បី​យ៉ាងណាក៏ដោយយើងមាន តែសេចក្ដីសន្និដ្ឋានតែប៉ុណ្ណោះ ចំពោះ​បុព្វហេតុនៃការចុះទន់ខ្សោយរបស់​ប្រទេស​កម្ពុជា នាសម័យអង្គរពីសតវត្សរ៍ទី១៤។ មូលហេតុទាំងនោះ ប្រហែលជាមានច្រើនជំពូកដែល​ប្រទាក់​ប្រទាញគ្នា ទៅវិញទៅមកបណ្ដាលឱ្យព្រះរាជា-ណាចក្រខ្មែរសម័យ​អង្គរ​ចុះ​អន់ថយ។

​ចំពោះវិស័យប្រព័ន្ធច្បាប់វិញ យើងពិនិត្យឃើញថាប្រទេស​កម្ពុជាមាន​ប្រព័ន្ធ​ច្បាប់​សម្រាប់​ប្រើ​ប្រាស់​រួច​ជា​ស្រេច​ទៅ​ហើយ តាំងពី​​សម័យកាល​មុន​អង្គរមកម្ល៉េះ។ ក្នុង​សម័យ​អង្គរ ប្រព័ន្ធ​ច្បាប់​នៅ​ពេល​​នោះ​គេ​ហៅ​ថា វ្រះសភា ដែល​មាន​ចាប់​ពី​ថ្នាក់​ភូមិ​រហូត​ដល់​ថ្នាក់​កំពូល គឺ​ព្រះមហា-​ក្សត្រ។ វ្រះ​សភា​ភូមិ ហៅ​ថា តុលាការ​ភូមិ ហើយ​មួយ​ទៀត​មានវ្រះសភា​ស្រុក ហើយ​យើង​ឡើង​តាម​លំដាប់​ត​ទៅ​ទៀតគឺ​ហៅ វ្រះសភា​វិស័យគឺ​ជា​តុលាការ​ខេត្ត ហើយ​ក្នុង​នោះ​យើង​ឃើញ​ត​ទៅ​ទៀត គឺ​មាន​វ្រះសភា​នគរ គឺតុលាការជាន់ខ្ពស់ ដែលមានព្រះ​មហាក្សត្រ ជាប្រមុខកាត់ក្ដី។ ភស្តុតាង​ដែល​បង្ហាញ​ពី​ប្រព័ន្ធ​ច្បាប់​នៅ​សម័យ​អង្គរ​នោះ គឺ​តាម​រយៈ​អត្ថបទ​សិលា​ចារឹក​ជាច្រើន ដែល​មាន​ដូចជា​សិលា​ចារឹក KA-17 សរសេរ​នៅ​មហា​សករាជ​៩៣៦ ត្រូវ​នឹង​ឆ្នាំ​១០១៤ នៃ​គ្រិស្ត​សករាជ។ សិលា​ចារឹក​នេះ​សរសេរ​ក្នុង​អំឡុង​​រាជ្យ​របស់​ព្រះបាទសូរ្យវម៌្ម​ទី​១។ មាន​ឯកសារ​ខ្លះសរសេរថា ​ចាប់​​ពី​​សម័យ​ក្រោយ​លង្វែក ដែល​បែកបាក់​ខ្ចាត់ខ្ចាយ​ បន្ទាប់​ពី​សឹកសង្គ្រាម​​ជាមួយ​ប្រទេស​សៀម​មក ពោល​គឺ​ចាប់ពី​គ្រិស្តសករាជ​​១៥៨៧ ក្បួនច្បាប់​ខ្មែរ​​យើង​​ត្រូវបាន​ទទួល​ការ​បាត់បង់​អស់​មួយចំនួន។​

យ៉ាងណាមិញ បើ​យោង​ទៅ​លើ​សម័យ​កាល​នៃ​ព្រះជ័យចេស្តា​រាមា​ឥសូរ ​បរម​សុរិន្ទ​ បរមពិត​​ ស្តេចខ្មែរ​​​អង្គ​នេះ​បាន​មាន​ព្រះ​អង្ការ​នៅ​​ថ្ងៃ​ចន្ទ ៣រោច​ ខែ​កត្តិក​ ឆ្នាំ​ច ​គ្រិស្ត​សករាជ​១៦៧៥ ថាព្រះ​មហាក្សត្រ​ដែល​គ្រប់គ្រង​ព្រះ​នគរ​រក្សា​​ផែនដី​ទៅ​អនាគត ត្រូវតែ​មាន​ការប្រតិបត្តិ​តាម​ច្បាប់។​ កាល​ព្រះអង្គ​នៅក្នុង​តំណែង​ជា​ឧភយោរាជ មុន​នឹង​ឡើងគ្រង​រាជ​បល្ល័ង្ក​ព្រះជ័យ​ចេស្តា​ររមែង​ធ្វើការ​ព្យាយាម​សិក្សា​ច្បាប់​ខ្មែរ​ដោយ​ព្រះតម្រិះ​ផ្ទាល់។

ក្នុងន័យនេះមានន័យថា ប្រព័ន្ធច្បាប់ខ្មែរនាសម័យ កណ្ដាលគឺមានមូលដ្ឋានរឹងមាំ និងបានដើរតួនាទី​យ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងកិច្ចការគ្រប់គ្រងព្រះនគរដែលជាចំណែកមួយនៃទំនៀមប្បវេណី និងច្បាប់សាសនានានាដែលប្រជាជាតិខ្មែរត្រូវបានប្រកាន់យក និងអនុវត្តក្នុងជីវភាពរស់នៅប្រចាំថ្ងៃ។

២-ការវិវត្តិនៃច្បាប់ក្នុងសង្គមខ្មែរនាសម័យអង្គរ

សារៈសំខាន់នៃអរិយធ៌មអង្គរ ក៏ដូចជាការយកចិត្តទុក ដាក់របស់ជនជាតិខ្មែរនៅក្នុងសម័យ​អង្គរ គឺជាកត្តាបង្ហាញឱ្យឃើញដល់អ្នកសង្គមវិជ្ជា ក៏ដូចជាអ្នកច្បាប់យល់ច្បាស់ថាច្បាប់ខ្មែរមាន​លក្ខណៈ​វិវឌ្ឍទៅមុខ និងមានមូលដ្ឋានជាក់លាក់ផងដែរ។ មានន័យថាបើនិយាយចាប់ពី សម័យអង្គរគឺពិតមែនតែខ្មែរនៅសម័យ​មុន​ៗ​ពុំទាន់មានយុត្តិធម៌ដូចក្នុងសម័យបច្ចុប្បន្ន ក៏នៅក្នុងសម័យនោះគេ​សង្កេតឃើញថាខ្មែរបានខិតខំជា​ច្រើន​ក្នុងការបង្កើតក្បួនច្បាប់ទម្លាប់ដើម្បីរកយុត្តិធម៌ជូនប្រជារាស្ត្រ នេះបើយើងប្រៀបធៀបនឹងសម័យហ្វូណន់និង​សម័យចេនឡា។ នៅក្នុងសម័យកាលនោះរាល់​សង្គម​ខ្មែរដែលតែងមានការវិវឌ្ឍជាបន្តបន្ទាប់នោះសុទ្ធតែបាន​បង្កើតជាបទបញ្ជាផ្សេងៗដែលជាប​ទប្បញ្ញត្តិ​ហាមប្រាមមិនឱ្យប្រព្រឹត្តអំពើណាមួយ ហើយបើទោះបីថាបទ​ប្បញ្ញត្តិ​ទាំងនោះសុទ្ធតែបានកើត​ចេញពី​ការ​និយាយរបស់បុគ្គលអ្នកមានអំណាចក្តី ក៏បទប្បញ្ញត្តិទាំងនោះ​ត្រូវ​បាន​គេចាត់ទុកថាជាបទបញ្ញត្តិដែលបានកើតចេញទាំងអស់ពីឆន្ទៈរបស់ព្រះវិស្ណុ ឬអាទិទេព។

​​តាមការសិក្សាស្រាវជ្រាវ យើងបានដឹងស្រាប់ហើយថា អំណាចទាំងអស់រាប់ទាំងអំណាចក្នុងការ​ចាត់​ចែង ឬការ តាក់តែងពីច្បាប់ទម្លាប់គឺស្ថិតនៅក្នុងកណ្តាប់ដៃរបស់ព្រះរាជាទាំងស្រុង ដែលព្រះអង្គ​ក៏​ជា​ចៅក្រមក្នុងការ​ជំនុំជម្រះ ផងដែរ។ ក្នុងកំណត់​ហេតុរបស់ជីវតាខ្វាន់ បានបញ្ជាក់ដែរថា សូម្បីតែ​រឿងក្តីក្តៅបន្តិចបន្តួចក៏គេអាច​ឡើងមកព្រះ មហាក្សត្រ ដើម្បីរកយុត្តិធម៌ផងដែរ។ តែលោកបាន​បញ្ជាក់ថា នៅសម័យនោះមានការផ្តន្ទាទោស​ក្នុងភាពព្រៃផ្សៃផងដែរ ដូចជាបង្ខំឱ្យអ្នកជាប់ចោទលូក​ដៃ​ក្នុងទឹក ឬប្រេង ដែលកំពុងពុះ ឈរ ឬអង្គុយឱ្យមូសខាំ… ដែលគេអាចបែងចែកថា ការផ្តន្ទាទោស​មាន​លក្ខណៈបីយ៉ាង គឺពិន័យឱ្យបង់ជាមាស ប្រាក់ ឬទ្រព្យធនផ្សេងៗទៀត។ ចំពោះទោសជា មធ្យមអាច​ត្រូវបានគេកាត់កាត់ដៃ កាត់ជើង ឬច្រមុះស្លឹក ត្រចៀក ឬកៀប​ក្បាលក្នុងដង្ហើប….។ល។ រីឯ​ទោស​ធ្ងន់ធ្ងរ គឺគេអាចយកអ្នកទោសទៅកប់ទាំងរស់។

​នៅមានសិលាចារិក រូបចម្លាក់នៅលើប្រាង្គប្រាសាទនានា គឺសុទ្ធតែបានបង្ហាញនូវរូបភាពរបស់​ព្រះ​រាជា​កំពុងរង់ចាំស្តាប់យោបល់របស់ទីប្រឹក្សាទាំងអស់ ដែលព្រះអង្គបានតែងតាំងឡើង។ ទីប្រឹក្សា​ទាំងអស់នោះបាន​ហោះឡើងទៅលើ ដើម្បីអានច្បាប់ពីឋានលើហើយវិលមកឋានកណ្ដាល​វិញ​ដើម្បី​ជួយបំពេញការងាររបស់​ព្រះ​រា​ជា។ ព្រះរាជាដោយមាន អំណាចពេញលេញនៅក្នុងព្រះហស្ថរបស់ព្រះអង្គក៏ចេញ បទបញ្ជាឱ្យ​គេគោរព​តាម​រយៈនៃសារលិខិតនានារបស់ព្រះអង្គ។

សារលិខិតទាំងអស់នោះហើយដែលគេចាត់ទុកថាជាវត្ថុដ៏ពិសិដ្ឋ និងដែលត្រូវបានប្រជារាស្ត្រ​របស់​ព្រះ​អង្គគោរព កោតខ្លាច រហូតដល់គេនិយាយថា អ្នកដែលអនុវត្តតាមសារ លិខិតនេះ នឹងទទួល​បាននូវផល​បុណ្យ​ផ្សេងៗទៀតផង។ នេះគឺរមែងបង្ហាញថាប្រជារាស្ត្រដែលគោរពសាសនាយ៉ាង ខ្ជាប់ខ្លួន តែង​មានគំនិតគោរព ស្រឡាញ់​​សាសនាផងនិង ស្រឡាញ់ដល់ប្រទេសជាតិផង។ ទាំងអស់នេះគឺជាកត្តាមួយ ញ៉ាំងឱ្យការដឹកនាំរដ្ឋ​មាន​លក្ខណៈរឹងមាំនិងសាមគ្គីគ្នា។

សារលិខិតរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាវត្ថុ ដ៏ពិសិដ្ឋត្រូវគោរពយ៉ាងខ្ជាប់ខ្ជួនរបស់ខ្មែរ។ ជា​ពិសេស​ លក្ខណៈជាប្រពៃណីសាសនាដែលត្រូវគេគោរពប្រណិប័តន៍ដូចជាការដាក់ឱ្យមាន​សម្បថ​​ដែលមន្ត្រីរាជការ​ត្រូវ​ធ្វើសច្ចាប្រណិធាន ដើម្បីនឹងបញ្ជាក់នូវស្មារតីភក្តីភាពចំពោះព្រះរាជាហើយរាល់​ការបំពាននឹងត្រូវទទួលទោស​ធ្លាក់​នរក-អវចី៣២ជាន់។ ពិធីបែបនេះគេឃើញមាននៅក្នុងរជ្ជកាល​ព្រះបាទសូរិយាវរ្ម័នផងដែរ។

​ជាការជាក់ស្តែងដែលបានបកស្រាយខាងលើនេះ គេមិនឃើញមានព្រះរាជប្បញ្ញត្តិដែល​នៅ​សេស​សល់​តាំងពីសម័យអង្គរនោះទេ។ ប៉ុន្តែតាមទំនៀមទម្លាប់គេនៅចងចាំខ្លឹមសារនៃព្រះរាជ​ប្បញ្ញត្តិ​ទាំងឡាយជា​រៀង​រហូតមក បើទោះបីក្រោយគ្រិស្តសករាជឆ្នាំ១៥៩៣ ដែលនៅក្នុងឆ្នាំនោះទ័ពនគរ​សៀម​បានវាយលុកចូលក្រុង​លង្វែកយ៉ាងណាក៏ដោយ ហើយក្រោយឆ្នាំនេះមកទៀត ទ័ពសៀមបាន​វាយ និងដុតបំផ្លាញច្រាំងសាស្ត្រាគម្ពីរ​នានាដែលជាទីគោរពបូជារបស់ជាតិខ្មែរ ឬដុតបំផ្លាញក្រម​ច្បាប់​ខ្មែរទាំងឡាយ​ ដែលហាមឃាត់​ការធ្វើអំពើ​អាក្រក់ឬដែលបង្ក្រាបទៅលើអំពើ ទាំងឡាយណា​ដែល​ប្រឆាំងនឹងប្រទេសជាតិទោះបីជាយ៉ាងបែបនេះក៏ដោយក៏នៅសេសសល់រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះតាម​រយៈអ្នកចំរៀងដេញចាប៉ីម្នាក់គឺលោកភិរម្យក្រមង៉ុយ ដែល​បានច្រៀងតាមកំណាព្យរ៉ាយ​រ៉ាបជា​ហូរ​ហែរនូវពាក្យបណ្ដៅជាច្បាប់ផងដែរ។

​មានសំណួរគេបានចោទសួរថា តើការអនុវត្តច្បាប់ខ្មែរ ក្នុងសម័យនោះជាអំពើព្រៃផ្សៃ ឬមួយ​យ៉ាង​ណា​នោះ? គេ អាចឆ្លើយបានថា នេះបើប្រៀបធៀបជាមួយនឹងការអនុវត្ត នៅប្រទេសផ្សេងៗ​ទៀតក្នុងសម័យកាល​នោះ ក៏ដូចជាបច្ចុប្បន្នវាមិនអាចចាត់ទុកថា “ព្រៃផ្សៃ” ឡើយ ដោយហេតុ ថា ប្រទេសមួយចំនួនរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននៅតែប្រើច្បាប់ បុរាណនៅឡើយក្នុងការដាក់ទោសទៅលើ​ជនមានទោស។

​ដោយហេតុតែប្រទេសខ្មែរបានទទួលឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំង ពីប្រទេសឥណ្ឌាតាំងពីដើសតវត្សទី១​នៃ​គ្រឹស្តសករាជមក សង្គមខ្មែរតែងតែបានទទួលនូវឥទ្ធិពលតាមបែបហិណ្ឌូ បាន សេចក្តីថា ខ្មែរបាន​បែងចែក​វណ្ណៈ​ជាបួន ដូចគេធ្លាប់ដឹងឮ​មកហើយ គឺវណ្ណៈព្រាហ្មណ៍ វណ្ណៈក្សត្រ វណ្ណៈវេស្ស និង វណ្ណៈ​សូទ្រ។ ពីសតវត្សទី៩ ដល់សតវត្សទី១៤ ប្រហែលជាការបែងចែកសង្គមខ្មែរបែបនេះមិនសូវត្រូវបាន​គេ​អនុវត្ត ទើបបានជាព្រះរាជានៅក្នុងសម័យកាលនោះបានកែប្រែ ដោយការពង្រឹងវណ្ណៈភាពទាំង​បួន​ឱ្យ​បានច្បាស់លាស់ ដែលគេសង្កេត​ឃើញ​នៅក្នុងរាជនៃព្រះបាទសុរិយោវរ្ម័នទី១ (១០០២-១០៥០) ព្រះអង្គបានចាត់ចែងរៀបចំឡើងវិញ នៅក្នុង​សង្គម​ខ្មែរ ដោយបានបែងចែកនូវករណីយកិច្ចទាំង​ឡាយ​ដែលវណ្ណៈនីមួយៗត្រូវតែបំពេញ។

​តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយគេសង្កេតឃើញថា នៅ ក្នុងរជ្ជកាលនៃព្រះបាទសុរិយោវរ្ម័ន​ទី១ ថាមានព្រាហ្មណ៍ ម្នាក់ឈ្មោះសទាវិជ្ជាយាន្រ្ទបណ្ឌិតបានរៀបការជាមួយព្រះ រាជកន្និដ្ឋាថ្លៃរបស់​ព្រះអង្គ (សិលា​ចារិកស្តុកកក់ធំ)។ ការ ប្រព្រឹត្តនេះជួយពីក្រឹត្យវិន័យដែលគេហាមព្រាហ្មណ៍មាន​ភរិយាបានឡើយ។ គេមាន​ភស្តុតាងជាច្រើនទៀតដែលយើងសង្កេតឃើញថា នៅរាជព្រះបាទ​សុរិយ​វរ្ម័នទី១មានភាពច្របូកច្របល់ក្នុងការ​ប្រកាន់​យកច្បាប់ទម្លាប់ដូចជាព្រះអង្គបានលើកតម្កើងជាហេតុមាននាទីមើលថែរក្សា និងបូជាព្រះសមលិង្គ​នៅលើភ្នំសរិយបពិត។ ហេតុដែលនាំឱ្យខ្មែរមានការច្របូក​ច្របល់បែបនេះព្រោះគេយល់ថាដោយសារការហូរចូលនៃព្រះពុទ្ធសាសនាដែលខ្មែរនិយមកាន់តែ​ច្រើនឡើងៗ តាំងពីអតីតកាលរៀងមកហើយមិនសូវមានការ​បែង​ចែកវណ្ណៈខ្លាំងពេកទេ។ នៅឆ្នាំ​១០៦២ក្នុងរាជហសិវរ្ម័នទី៣ គេឃើញមានសិលាចារិកមួយចែងពីវណ្ណៈ​ទាំង​បួន​អាចទទួលបានការព្យាបាលជំងឺដូចគ្នានៅក្នុងមន្ទីរពេទ្យជាច្រើនដែលព្រះអង្គបានសាងសង់ឡើង។

ការចុះអន់ថយជាលំដាប់នៃវណ្ណៈដែលមាននៅក្នុង សង្គមខ្មែរបានក្លាយបន្តិចម្តងៗទៅជាក្រុម​មនុស្សធំតូច ខ្ពស់ទាប ហើយតែងមានទំនាក់ទំនងជាធម្មតា មិនដូចជា ពេលមុនទេដែលនោះជា​គោល​ការណ៍​តាមបែប​ឋានានុក្រម គឺសំដៅធានារបៀបរៀបរយក្នុងការគ្រប់គ្រងប្រទេសជាតិនា​ក្នុង​សម័យកាលនោះ។ ព្រះមហាក្សត្រ​សម័យអង្គរក៏បាន សម្រួលកិច្ចការប្រាស្រ័យទាក់ទងជាច្រើន​ផង​ដែរ ដោយ ព្រះអង្គរមែងតែងឧបត្ថម្ភគ្រប់​សាសនាទាំងអស់ ហើយជា រៀងរាល់ថ្ងៃព្រះអង្គតែងតែបាន​បើកសវនាការដើម្បីកាត់ក្តី រាល់រឿងរ៉ាវតូចធំទាំង​ឡាយដែលមន្ត្រី និងរាស្ត្របានទូលព្រះអង្គ។

​នៅក្នុងចំណុចនេះហើយដែលគេបានសន្និដ្ឋានថា តាំងពីសម័យអង្គរមកម្ល៉េះគឺសង្គមខ្មែរមានច្បាប់​ទម្លាប់ និងការ ប្រកាន់យកប្រពៃណីច្បាស់លាស់មួយ ដោយការចេះស្គាល់ធំស្គាល់តូច ចេះគោរព​មេបា ចាស់ព្រឹទ្ធចារ្យ និងមានច្បាប់ ទម្លាប់ត្រឹមត្រូវសម្រាប់ឱ្យមនុស្សប្រុសស្រីត្រូវគោរព ប្រណិប័តន៍ ដែលគេ​សន្និដ្ឋាន​ថា ខ្មែរមិនមែនមានប្រព័ន្ធ ច្បាប់ទើបតែបារាំងចូលមកឈ្លានពាននិងដាក់ប្រទេស​ជាតិ ខ្មែរ ឱ្យស្ថិតនៅក្រោម​អាណា​និគមនេះទេ។ ខ្មែរមានប្រភព ច្បាប់របស់ខ្លួន គឺអំណាចដែលច្បាប់​ត្រូវ​បានគេបង្កើត ឡើង។ ក្នុងន័យ​នេះ​ដែរ យើងបានបង្ហាញផងដែរថា បើប្រៀបធៀប “ប្រព័ន្ធច្បាប់​យុត្តិ​ធម៌បុរាណ និងសម័យ ឃើញថា ប្រព័ន្ធ​យុត្តិធម៌សម័យបច្ចុប្បន្ន​មានលក្ខណៈ «ធូរស្រាលជាង»។ កាល​ពី​សម័យអង្គរ គឺអំណាចគ្រប់បែបយ៉ាងនៅលើ​អង្គ​ព្រះមហា​ក្សត្រ ប៉ុន្តែមានសេនាធិការប្រចាំ​ក្រសួងនីមួយៗ គឺក្រសួងយុត្តិធម៌មានមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ម្នាក់គ្រប់​គ្រង មានគោរមងារជា “ប្រតេងខ្លាញសភាបតី»។ នាហ្មឺនធំនេះទទួលខុសត្រូវលើប្រព័ន្ធតុលាការទូទាំង​ប្រទេស និងត្រូវនាំសេចក្តីឡើងក្រាប​បង្គំទូលព្រះមហាក្សត្រដែលជា «ចៅ​ក្រមកំពូល” ពោលគឺបើមានរឿងក្ដីក្ដាំណា កូន​ក្តីរងអយុត្តិធម៌ កើតទុក្ខមិនសុខចិត្ត ព្រះមហាក្សត្រនឹងត្រាស់បង្គាប់យករឿងក្តី​នោះ​មកថ្វាយព្រះអង្គ​វិនិច្ឆ័យជាចុង​ក្រោយ។ ក្នុងករណីរកការពិតមិនឃើញត្រូវឡើងដល់ «តុលាការ​អាទិទេព” ពោលគឺត្រូវ​បញ្ចូលពិរុទ្ធ​ជនទៅក្នុង «គុកសួគ៌»។ នារជ្ជកាលព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧បានយក​ប្រាសាទ១២ ឬ​ប្រាសាទ​សួព្រ័ត្រធ្វើ​ជាគុកសួគ៌ ដោយរៀបគ្រឿងសក្ការបូជា ថ្វាយព្រះអាទិទេពរួចបញ្ចូលជនជាប់ចោទទៅក្នុង​ប្រាសាទដោយឃុំខ្លួន១យប់។ លុះព្រឹកឡើង បើឃើញជនជាប់ចោទណាចេញកមរមាស់ ឬឃ្លង់ស្រែងប្រតាក​ពេញខ្លួនក៏សន្មត់ថាជាឧក្រិដ្ឋជន ប៉ុន្តែបើគ្មានផលរមាស់អ្វីនោះ ចាត់ទុកជាមនុស្សសុចរិត រងការ​ចោទប្រកាន់ទាំងបំពានតម្រូវឱ្យដោះលែងវិញ។ អ្នកទោសជាប់ពន្ធនាគារត្រូវរងទារុណកម្មធ្ងន់ណាស់ ជាពិសេស ត្រូវឆ្មាំគុកកាត់ម្រាម​ជើង​ទុកជាចំណាំ លុះរួចខ្លួនមានសេរីភាពវិញក៏នៅតែគ្មានសិទ្ធិ​ចូល​រាជធានីអង្គរព្រោះច្បាប់ជំនាន់នោះចែង​ថា «សត្វឆ្កែ និងមនុស្សកំបុតម្រាមជើងហាមចូលក្រុង (អតីត​អ្នកទោស)” នេះបើយោងតាមឯកសារជីវតា-​ក្វាន់ អ្នកការទូតចិន។

​ពាក្យថា “គ្រាន់បើ” គឺនៅត្រង់គ្មានការធ្វើទារុណកម្មអ្នក ទោសបើកសិទ្ធិឱ្យកូនក្តីនិយាយតាម​ចិត្ត។ នៅ​ក្នុងសម័យ បុរាណ បើមានទណ្ឌិតណារឹងទទឹង ឬហ៊ានប្រមាថថ្នាក់ ដឹកនាំ ច្បាស់ជារង​ទារុណ្ឌ​កម្មវាយ​នឹង​ប៉ែន ទះកំភ្លៀងបាក់ ធ្មេញ ឬយកទៅ «វាយបកក្រមរ» មិនខាន។ របៀបវាយបក ក្រមរនោះ មុនដំបូង​គេយក​អ្នកទោសចងឱ្យដេកផ្កាប់មុខ វាយ១០០រំពាត់ផ្តៅរហូតដល់សន្លប់ ក៏យកទៅឃុំទុកវិញ។ លុះបាន៣ថ្ងៃ នៅ​ពេលស្នាមរំពាត់ក្លាយជាដំបៅចេញក្រមរ ពេញខ្លួន ក៏យកទៅវាយមួយសារ​ទៀតឱ្យរបកក្រមរនោះក៏ ជាប់ឈ្មោះ​ទារុណកម្មនេះថា «វាយបកក្រមរ»។ សម័យនេះ អ្នកជាប់ទោស​មានសិទ្ធិចាយវាយលុយកាក់ទិញចំណីអាហារ ដែលគេលក់ក្នុងពន្ធនាគារបានតាមចិត្តឱ្យតែមានលុយ​ដែល សាច់ញាតិ ឬក្រុមគ្រួសារយកទៅឱ្យ។ ឆាំ្មពន្ធនា​គារ​គ្រប់រូប គោរពច្បាប់សិទ្ធិមនុស្ស និងមិន​ហ៊ានធ្វើទារុណកម្មអ្នកទោសជាដាច់ខាត ប៉ុន្តែធម្មតាប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌តែងតែបម្រើរបបសង្គម បាន​ន័យថាតុលាការសម័យបារាំងកាត់ទោសតាមច្បាប់បារាំង ជួនកាលលម្អៀងទៅក្នុង «អគតិ៤» រហូត​ដល់​លោកតាមហាកវីង៉ុយក្រើនរំឭកចៅក្រមជំនាន់នោះថា «ចេះច្បាប់បារាំង កុំភ្លេចសច្ចំ កតញ្ញូខន្តី កុំថ្កើងហួសមាឌ ភ្លេចញាតិប្រុសស្រី ជំនុំកាត់ក្តី យកឧបេក្ខា»។ ចំណែកតុលាការបច្ចុប្បន្នក៏ត្រូវតែធ្វើ​អ្វីៗ​បម្រើរបបសង្គមដែរ ដើម្បីរក្សាស្ថិរភាពសង្គម លុបបំបាត់ភាពអនាធិបតេយ្យ គឺដើម្បីថែរក្សា​សន្តិភាព និងអភិវឌ្ឍជាតិ។

៣-ការវិវត្តិនៃច្បាប់ក្នុងសង្គមខ្មែរនាសម័យក្រោយអង្គរ

ដោយកម្ពុជា ជាប្រទេសមួយក្នុងចំណោមប្រទេសទាំង ឡាយនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ និង​ធ្លាប់គោរព​ព្រះពុទ្ធ សាសនាថេរវាទ និងព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាននោះ។ ហេតុនេះប្រព័ន្ធច្បាប់ដែលអនុវត្តនៅក្នុង​ប្រទេសនេះ មិនមានទ្រឹស្ដីច្បាប់បស្ចឹមប្រទេសដែលមានប្រភពពីរ៉ូម៉ាំង និងទំនៀម​ទម្លាប់ពីរដ្ឋបាលចិនទេ។ សង្គម​ខ្មែរមិននិយមសំណេរ​ទេ។ មនុស្សធ្វើកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយគ្នាដោយ​ផ្ទាល់មាត់ ឬសម្តី។ កិច្ចព្រម​ព្រៀងនេះមានលក្ខណៈបង្ខិតបង្ខំ ហើយមានឥទ្ធិពលជាងកិច្ចព្រមព្រៀង​ជាលាយលក្ខណ៍អក្សរទៅ ទៀត។ ប្រពៃណី​នៃកិច្ចព្រមព្រៀងបែបនេះជាសញ្ញាណនៃ កិច្ចសន្យា​មាន​តម្លៃ​មួយបែបខុសគេ។ ប្រពៃណីខាងលើមិន​សម្រួលឱ្យកើតនូវសញ្ញាណនៃនីតិដែលជាកិច្ចសន្យា​រវាង​រដ្ឋ​និង​ប្រជាពលរដ្ឋឡើយ។ ប្រព័ន្ធនេះបានចាក់ឫស​យ៉ាង​ជ្រាលជ្រៅក្នុងសង្គមខ្មែរ ជាហេតុធ្វើឱ្យ​ពួក​អាណានិគមមិន អាចយកប្រព័ន្ធដទៃមកជំនួសបានទេ។

មុនពេលដែលក្រមខ្មែរកើតឡើងគឺ “ច្បាប់ទំនើប” ក៏មិន ទាន់កើតឡើងដែរ។ ការកសាង​ស្ថាប័ន​ឱ្យ​មានច្បាប់ទម្លាប់ ត្រូវចាប់ផ្តើមបន្តិចម្តងៗ។ ការបញ្ចូលទម្លាប់សរសេរក្នុងផ្នែក ច្បាប់​មក​ក្នុង​សង្គម បានកើតមាន​ឡើងពីយូរយារណាស់មក ហើយ មិនមែនទើបតែកើតក្នុងពេលដែលអាណា​និគម​បារាំង និងសញ្ញាណច្បាប់បារាំងមកលើខ្មែរនោះទេ។

​​បន្ទាប់ពីរាជធានីអង្គរត្រូវបានបោះបង់ចោលនៅឆ្នាំ ១៤៦៣ រហូតដល់អាណាព្យាបាលបារាំង ប្រព័ន្ធ​ច្បាប់ខ្មែរ ចាប់ផ្តើមមានការប្រែប្រួលយ៉ាងខ្លាំង។ គេដឹងថា “ក្រមខ្មែរ” ត្រូវបានរៀបរៀងឡើងនៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះ​បាទ​ជ័យជេដ្ឋា (១៦១៨-១៦២៤)។ ទ្រង់បានសម្រេចព្រះជ័យធ្វើក្រមនេះនៅគ.ស.១២៦០ ដោយទ្រង់ទត​ឃើញថា មានការបំពាន និងភាពអយុត្តិធម៌ច្រើនក្នុងប្រព័ន្ធតុលាការ។ ប៉ុន្តែ​កាលណោះ គឺដោយសារមាន​សង្គ្រាម​ឈ្លានពានពីសំណាក់សៀមនៅគ.ស.១៦២១ និង១៦២២ គម្រោងធ្វើក្រមនេះក៏ត្រូវអាក់ខានវិញ។ តែមុនពេលព្រះអង្គចូលសោយទិវង្គត ទ្រង់បានធ្វើក្រម​បាន​ចំនួន២៤។ ព្រះមហាក្សត្រក្រោយៗ មានព្រះបាទ​ជ័យជេដ្ឋាទី២ (១៦១៨-១៦២៥) ព្រះបាទអង្គសូរជ័យចេស្តា (១៦៧៥-១៧០៤) និងព្រះបាទអង្គឌួង (១៨៤៧-១៨៦០) បានកែសម្រួលក្រម​នេះ​ជាបន្តបន្ទាប់។

​ព្រះបាទអង្គឌួង បន្ទាប់ពីទ្រង់ឡើងសោយរាជ្យនៅថ្ងៃទី ០៧ ខែមីនា ឆ្នាំ១៨៤៨មក ដោយមាន​ការយល់ព្រមពីសៀម និងយួន ទ្រង់បានឆក់ឱកាសពេលដែលស្រុកមានសន្តិភាពបានកសាង​ប្រទេស​ឡើង​វិញលើគ្រប់វិស័យ។ នៅឆ្នាំ១៨៥៣ ទ្រង់បានបញ្ជាឱ្យគេសើរើក្រមទាំងអស់ឡើងវិញ ហើយទ្រង់​ចូលរួមកិច្ចការ​នេះ​ដោយផ្ទាល់ ដោយបន្តធ្វើរហូតដល់ថ្ងៃសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ១៨៦០។ ពេលដែលច្បាប់មួយត្រូវបានសើរើ ច្បាប់ដើមក៏អស់សុពលភាព និងត្រូវគេបោះបង់ចោល។ គេមិនដឹងទេថា ទម្រង់​ច្បាប់ទាំងនោះ មានកម្រិត​យ៉ាងណាមានទិសដៅយ៉ាងណាធូររលុងនិងតឹងរឹងយ៉ាងណា​នោះ​ទេ។ តែគេបានដឹងថាព្រះរាជបំណងរបស់​ព្រះ​បាទអង្គឌួងចង់ឱ្យទណ្ឌកម្មមានលក្ខណៈធូរ​ស្រាល​ជាងមុន។ ត្រង់ចំណុចនេះ យើងអាចពិចារណា​ឃើញ​ថា​នីតិកម្មក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទ​អង្គ​ឌួងបាន​កែសម្រួលក្រមបានចំនួន១៥ ដោយព្រះអង្គផ្ទាល់ ហើយ​នីតិកម្មនៅសម័យនោះ បានទទួល​ឥទ្ធិពលយ៉ាង​ខ្លាំងពីព្រះពុទ្ធសាសនា។ ព្រះពុទ្ធ សាសនាមានឥទ្ធិពល​យ៉ាង​​ខ្លាំង​ក្នុងការធ្វើច្បាប់។ មាន​ព្រះ​រាជបញ្ញត្តិ​មួយចំនួនដែលទាក់ទងនឹងទស្សនាទានព្រះពុទ្ធ​សាសនា ដូចជា ហាមមន្ត្រី​រាជការមិនឱ្យ​ផឹក​ស្រា ហាម​ដាក់ របាំងព្រួលទទឹងព្រែក ឬស្ទឹង ហាម​ប្រមាញ់​សត្វស្លាប ឬ សត្វដទៃទៀតគ្រប់​ប្រភេទដល់​មន្ត្រី​រាជវាំងជាដើម បើពុំ​នោះត្រូវទទួលទោស​យ៉ាង​ធ្ងន់ធ្ងរ។ បន្ទាប់ពីសើរើរួចអាណា- ព្យាបាល​បារាំង​ក៏​បាន​យកក្រមទាំងនោះទៅបោះពុម្ពផ្សាយ។

​ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទនរោត្តមគ.ស.១៨៨១ ក្រម៣៩ក្នុងចំណោមក្រមទាំង៥២ ត្រូវបានផ្សព្វ​ផ្សាយ។ ដោយសារក្រមនេះធ្វើឡើងសម្រាប់អ្នកច្បាប់ប្រើប្រាស់។ ហេតុនេះវាក្យសម្ព័ន្ធនៃភាសា​និង​សំនួនវោហារ​ពិសេស​មួយចំនួនមាន លក្ខណៈពិបាកយល់។ អត្ថបទនៃក្រមនេះហាក់ដូចជាមិនមែនជា​អត្ថបទ​ច្បាប់តែម្តងទេតែជាសេចក្តីសម្រេចរបស់តុលាការដែលធ្វើឡើងនៅពេលមានវិវាទ ហើយនឹងត្រូវ​គេបញ្ជូនទៅថ្វាយព្រះ​មហា​ក្សត្រ។ ក្រមទាំងនោះត្រូវបានកែ សម្រួលជារឿយៗដោយអង្គព្រះមហាក្សត្រ មន្រ្តីរាជវាំង ព្រាហ្មណ៍ បុរោហិត មេ​បព្វជិត ទីប្រឹក្សា មន្ត្រីមានឋានៈខ្ពស់ ចៅក្រម និងហោរាជាដើម។

​សព្វថ្ងៃនេះ នៅមានសល់ក្រមចំនួន២៧គឺ៖ ១-ក្រមចោរ ២-ក្រមទោសភរិយា ៣-ក្រមបំណុល ៤-ក្រមសាក្សីពិសោធន៍ ៥-ក្រមតុលាការ ៦-ក្រមរាជក្រឹត្យសម្តី ៧-ក្រមព្រះធម្មសថ ៨-ក្រមអន្ដា-ភាស ៩-ក្រមព្រះធម្មនុញ្ញ ១០-ក្រមកត់សំណួរ ១១-ក្រមតំណាងកូនក្តី ១២-ក្រមឧទ្ធរណ៍ ១៣-ក្រមក្បត់ សឹក ១៤-ក្រមអាជ្ញាហ្លួង ១៥-ក្រមព្រហ្មទណ្ឌ ១៦-ក្រមវិវាទ ១៧-ក្រមទាសករ ១៨-ក្រមជនបទ ១៩-ក្រមបៀរ ២០-ក្រមពិធីការ ២១-ក្រមព្រះរាជខ័ន្ត (ក្រមនេះចេញនៅ​រជ្ជកាល​ព្រះបាទអង្គឌួង) ២២-ក្រមសេះ ២៣-ក្រមមរតក ២៤-ក្រមពួក ២៥-ក្រមិចក្រី ២៦-ក្រមស្រុក និង២៧-ក្រមរាជនិស្ស័យ។

​ដោយកម្ពុជាបានធ្វើសន្ធិសញ្ញាជាមួយបារាំងនៅឆ្នាំ ១៨៨៤ ដាក់កម្ពុជាឱ្យស្ថិតនៅក្រោម​អាណា​ព្យាបាល​បារាំង ទើបធ្វើឱ្យស្ថានភាពនៃច្បាប់មានការផ្លាស់ប្តូរ ដោយសារ ព្រះបាទនរោត្តម សន្យា​ទទួល​យកការ​កំណែទម្រង់រដ្ឋបាល យុត្តាធិការ ហិរញ្ញវត្ថុ និងពាណិជ្ជកម្ម។ កិច្ចការនីតិកម្មបាន ចាប់​ផ្តើមដំណើរការយ៉ាង​ពេញ​ទំហឹងនៅឆ្នាំ១៩១០។ ហេតុ នេះ ច្បាប់ទំនើបត្រូវបានបញ្ចូលក្នុងកម្ពុជា​ចាប់​តាំងពីឆ្នាំ ១៩៩១មក។ ការចង​ក្រងនេះ គឺធ្វើឡើងដើម្បីគ្រប់គ្រង សង្គមខ្មែរដោយការផ្លាស់ប្តូរខ្លឹមសារទម្រង់របស់ក្រមខ្មែរ ដែលមានពីមុនមក។ ព្រះរាជបញ្ញត្តិចុះថ្ងៃទី២០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩១១ ប្រកាស​ឱ្យប្រើប្រាស់ក្រមពីរគឺ ក្រមព្រហ្មទណ្ឌ និងក្រមនីតិវិធី​ព្រហ្មទណ្ឌនិងការរៀបចំតុលាការ ហើយ​ចូល ជាធរមានពេញទូទាំងប្រទេសនៅថ្ងៃទី១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩១២។ នេះជាសក្ខីកម្មមួយ​បញ្ជាក់​ថាកម្ពុជាបានចាប់ផ្តើម ចាប់យកប្រព័ន្ធច្បាប់ស៊ីវិល។ ជាបន្តបន្ទាប់មក អាជ្ញាធរ​បារាំងបានបង្កើត​គណៈកម្មការចំនួន៥ ដើម្បីសិក្សាពីច្បាប់រដ្ឋប្បវេណី។ គណៈកម្មការទាំងនោះត្រូវបង្កើតឡើង​ដោយ​​ព្រះរាជក្រឹត្យ៥ផងដែរ។ ឆ្នាំ១៩២០ បង្កើតក្រមរដ្ឋប្បវេណី នីតិវិធីរដ្ឋប្បវេណី និងការរៀបចំសាលា​ក្តីរដ្ឋ​ប្បវេណី។ ក្រមរដ្ឋប្បវេណីមាន១៣៦៥មាត្រា ដោយមានចំណងជើងនិយាយពីច្បាប់ អានុភាព​របស់ច្បាប់ និងសៀវភៅចំនួន៣និយាយពីបុគ្គល វត្ថុ និងកាតព្វកិច្ច។ ស្នាដៃនៃនីតិកម្មរបស់បារាំងនេះ គឺជាសមិទ្ធផលដ៏​ធំដែលឱ្យច្បាប់ខ្មែរក្លាយទៅជាសមាជិកនៃបណ្តាប្រទេសប្រើប្រាស់ច្បាប់រ៉ូម៉ាំង។

៤-សន្និដ្ឋាន

វិធានច្បាប់ប្បវេណី និងសាសនានាសម័យកណ្ដាល គឺ ជាយុត្តិសាស្ត្រ ធម្មសាស្ត្រ និងនីតិ​សាស្ត្រ​ដ៏ចាំ​បាច់បំផុតមួយនៃទម្រង់ច្បាប់រដ្ឋដែលប្រជាជាតិខ្មែរបានយកមកគ្រប់គ្រងសង្គមនាសម័​យ​កណ្ដាល និងចំពោះ​សង្គម​កម្ពុជានាសម័យទំនើប ដែលគួរត្រងត្រាប់ឈ្វេងយល់ជាលំអាន។ យើង​ពិត​ជាមើលឃើញនូវគុណតម្លៃ និងសារៈប្រយោជន៍នៃវិធានច្បាប់ប្បវេណី និងសាសនានេះដែលបានដើរ​តួនាទី​យ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការទ្រទ្រង់​ដល់សង្គមខ្មែរឱ្យមានស្ថេរភាព និងរក្សាបាននូវអត្តសញ្ញាណជាតិ ព្រមទាំងកិត្យានុភាពជាតិ ប៉ុន្តែវាមានការ​អភិវឌ្ឍទៅតាមសម័យកាល ដោយពិភពលោកមានការវិវឌ្ឍ​ផ្នែកសិទ្ធិមនុស្ស និងច្បាប់ទំនើប ដូចនេះទម្រង់​ច្បាប់ខ្មែរក៏មានការវិវឌ្ឍទៅតាមនោះដែរ។

យើងពិតជាទទួលស្គាល់ថា ច្បាប់ដែលមានអត្ថិភាព បច្ចុប្បន្នទោះស្ថិតក្នុងប្រទេសណាក៏ដោយ ក៏គ្មានភាព សុក្រឹតឥតខ្ចោះដែរ ប៉ុន្តែគោលបំណងសំខាន់របស់ច្បាប់ជា ទូទៅ គឺបម្រើនូវផលប្រយោជន៍​របស់មនុស្សភាគច្រើនបំផុត ជាងផលប្រយោជន៍បុគ្គល ក្រុម ឬបក្សនៃអ្នកបង្កើតច្បាប់។ ព្រោះ​ច្បាប់គឺជាបាតុភូតនៃសង្គមមួយ។ ម្យ៉ាងទៀតវិធានប្បវេណី និងសាសនាក្នុងសង្គមខ្មែរនាសម័យ​កណ្ដាល​នេះគឺជាកេរដំណែល​វប្បធម៌​នៃយុត្តិធម៌ខ្មែរពីបុរាណឱ្យស្ថិតស្ថេរចីរកាលគង់វង្សជាអង្វែងរៀង​ទៅសម្រាប់ជាឧត្តម​ប្រយោ​ជន៍ ​ការឈ្វេ​ង​យល់ស្វែងចេះដឹងរបស់ប្រជាជនខ្មែរអំពីបេតិកណ្ឌ​នីតិ​សាស្ត្រ និងធម្មសាស្ត្រ​ជាតិ ដែល​ជាទ្រព្យសម្បត្តិវប្បធម៌ និងជាអត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរដ៏មាន​តម្លៃ​បំផុត។

គន្ថនិទ្ទេស

១-ក្រុមប្រឹក្សានីតិកម្ម កម្រងច្បាប់ខ្មែរពីបុរាណ ភាគ១‑២ ឆ្នាំ២០១៦

២-ខ្លូត ធីតា ទស្សនវិជ្ជាខ្មែរសម័យចតុមុខ លង្វែក ឧដុង្គ និងបារាំង រាជបណ្ឌិត្យសភាកម្ពុជា គ.ស.២០១១

៣-ត្រឹង ងា ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ភាគ១ ២ ភ្នំពេញ គ.ស.១៩៧១

៤-យិន គឹមវាណ ប្រវត្តិសាស្ត្រអំពីស្ថាប័ននយោបាយ រដ្ឋបាលប្រទេសកម្ពុជា និងបុព្វហេតុសង្គ្រាម ២០១២

៥-ហ៊ែល ចំរើន មរតកយុត្តិធម៌ខ្មែរ រោងពុម្ពភ្នំពេញ ២០០៩

៦-អេង សុត ការសិក្សាច្បាប់គ្រប់គ្រងមាត្រាទាំងអស់ក្នុង ក្រមព្រហ្មទណ្ឌ ១៩៦៤​

៧-Adhémard Leclère Recherches sur les origins brahmaniques des lois cambodgiennes Nouvelle revue historique de droit français et étranger tome 22 11898 pp.609 à 656 et tome 23 1899 pp.265 à 283.

៨-Adhémard Leclère Les codes cambodgiens Ernest Leroux Paris 1898.

៩-Kong Phalack, Introduction to Law : Phnom Penh 2005